Trụ cột mới của nền kinh tế tri thức

Dự thảo Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã xác lập những định hướng chiến lược cho giai đoạn phát triển mới của đất nước. Trong đó, lĩnh vực xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam tiếp tục được khẳng định là một trụ cột quan trọng.

Những định hướng chiến lược mới về văn hóa trong Dự thảo Văn kiện được các chuyên gia đánh giá là bước chuyển mang tính đột phá.

So với các văn kiện trước, Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV của Đảng thể hiện bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển khi văn hóa không chỉ được xác định là nền tảng tinh thần của xã hội, mà còn được đặt ngang hàng với các trụ cột kinh tế, chính trị và xã hội. Đây là nhận định chung của nhiều chuyên gia khi phân tích những điểm mới mang tính đột phá trong Dự thảo, cho thấy vai trò ngày càng trung tâm của văn hóa trong chiến lược phát triển đất nước.

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng là sự kiện chính trị trọng đại, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng của Việt Nam.

Theo TS. Nguyễn Tiến Thư - Phó Viện trưởng Viện Văn hoá và Phát triển, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV của Đảng là bước tiến quan trọng trong tư duy chiến lược của Đảng về văn hóa, bởi lần đầu tiên văn hóa được khẳng định đồng thời ở ba phương diện: nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và hệ điều tiết phát triển. Cách tiếp cận này cho thấy văn hóa không chỉ là kết quả mà còn là điều kiện, động lực và cơ chế cân bằng cho phát triển bền vững.

Như vậy, văn hóa Việt Nam được đặt ngang hàng với 3 trụ cột chính trị, kinh tế và xã hội, thể hiện nhận thức toàn diện, sâu sắc hơn về vai trò của văn hóa trong tiến trình phát triển đất nước.

Một trong những điểm nhấn quan trọng là Dự thảo Văn kiện đã nhắc đến phát triển công nghiệp văn hóa như một trụ cột mới của nền kinh tế tri thức. PGS.TS Bùi Hoài Sơn - ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, đại biểu đoàn Hà Nội cho rằng, đây là một bước chuyển rất đáng chú ý, bởi nó thể hiện sự thay đổi căn bản trong tư duy phát triển: Văn hóa không chỉ là "nền tảng tinh thần" hay "sức mạnh mềm" theo nghĩa truyền thống, mà được nhìn nhận như một cấu phần của năng lực cạnh tranh quốc gia, một nguồn lực kinh tế mang giá trị gia tăng cao và có khả năng lan tỏa mạnh mẽ.

"Khi tri thức trở thành tư liệu sản xuất quan trọng, khi sáng tạo trở thành năng lượng chủ đạo của tăng trưởng, thì văn hóa, xét ở chiều sâu nhất chính là "mỏ tài nguyên" vô tận của tri thức, ý tưởng, câu chuyện, bản sắc và cảm hứng", ông Sơn nói.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên là ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, đại biểu đoàn Hà Nội

PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhìn nhận, bước chuyển này đặc biệt có ý nghĩa ở chỗ giúp chúng ta thoát khỏi tình trạng "nói nhiều về văn hóa nhưng đầu tư còn dè dặt", "coi văn hóa là phần mềm nhưng lại quản lý như một phần phụ".

Một quốc gia muốn phát triển nhanh và bền vững trong kỷ nguyên toàn cầu hóa và số hóa không thể chỉ dựa vào tài nguyên hữu hình, theo ông Sơn tài nguyên vô hình như thương hiệu quốc gia, hệ giá trị, sáng tạo nghệ thuật, năng lực sản xuất nội dung và công nghệ văn hóa mới là thứ tạo ra lợi thế dài hạn.

"Vì vậy, khi công nghiệp văn hóa được đặt ở vị trí trụ cột, điều đó không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, mà còn mang ý nghĩa khơi mở một "hệ sinh thái phát triển mới", nơi văn hóa kết nối với du lịch, với đô thị sáng tạo, với truyền thông số, với giáo dục, với khởi nghiệp sáng tạo và sâu xa hơn là với niềm tự hào, bản lĩnh, khí phách của con người Việt Nam trong thời đại mới", ông Sơn nhấn mạnh.

Chủ động đưa văn hóa Việt Nam ra thế giới

Công nghiệp văn hóa đang có những bước tiến mạnh mẽ và được kỳ vọng trở thành động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế.

Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV cũng nhấn mạnh vai trò của công nghệ số và công nghiệp văn hóa như những động lực then chốt cho phát triển văn hóa trong thời kỳ mới. Bày tỏ đồng tình với nội dung này, ông Sơn cho rằng, trong kỷ nguyên số, văn hóa không còn "đứng yên" trong không gian thiết chế, trong bảo tàng, thư viện hay sân khấu theo cách truyền thống, mà đang vận động mạnh mẽ trong hệ sinh thái số.

"Có thể nói, công nghệ số đang trở thành "hạ tầng mới" của văn hóa, đồng thời là không gian cạnh tranh quyết liệt về bản sắc, ảnh hưởng và "sức mạnh mềm"", ông Sơn cho hay.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, điều quan trọng ở đây là công nghệ số không chỉ là công cụ truyền tải văn hóa nhanh hơn, rộng hơn, mà còn làm thay đổi bản chất sản xuất văn hóa: từ sáng tác đến phân phối, từ tiếp cận công chúng đến mô hình kinh doanh, từ cách đánh giá tác phẩm đến quyền sở hữu trí tuệ.

Các ngành như điện ảnh, âm nhạc, xuất bản, thiết kế, quảng cáo, trò chơi điện tử, nội dung số… đều đang chứng kiến sự bùng nổ của những mô hình mới, và nếu Việt Nam không kịp nắm bắt, chúng ta sẽ đứng trước nguy cơ "tiêu dùng văn hóa" nhiều hơn "sản xuất văn hóa", thậm chí phụ thuộc vào các nền tảng xuyên biên giới.

Vì vậy, theo ông, nhấn mạnh công nghệ số gắn với công nghiệp văn hóa là nhấn mạnh yêu cầu phải xây dựng năng lực chủ động: chủ động công nghệ, chủ động nền tảng, chủ động sản xuất nội dung, chủ động bảo vệ bản quyền, chủ động đưa văn hóa Việt Nam ra thế giới bằng sức hấp dẫn của sản phẩm và câu chuyện.

Khi làm được điều đó, văn hóa không chỉ phát triển mạnh hơn, mà còn góp phần củng cố sức đề kháng xã hội, bảo vệ hệ giá trị và tạo động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế.

Còn theo TS. Nguyễn Tiến Thư, đây là lần đầu tiên thuật ngữ "văn hóa số" xuất hiện trong Văn kiện Đại hội Đảng, thể hiện bước chuyển nhận thức quan trọng của Đảng ta về môi trường văn hóa trên không gian mạng, nơi đang tác động sâu sắc đến đời sống tinh thần, nhận thức và hành vi xã hội.

Việc đề cập đến yêu cầu quản lý và định hướng các nền tảng truyền thông số, mạng xã hội, ứng dụng nội dung sáng tạo cho thấy Đảng chủ trương xây dựng môi trường văn hóa số lành mạnh, nhằm lan tỏa giá trị tích cực, ngăn chặn thông tin xấu độc, bảo vệ nền tảng tư tưởng và bản sắc văn hóa dân tộc trong không gian mạng toàn cầu.

Dự thảo nêu rõ nhiệm vụ: "Phát triển mạnh công nghiệp văn hóa, dịch vụ văn hóa đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu hưởng thụ văn hóa của Nhân dân". Theo ông Nguyễn Tiến Thư, so với các kỳ Đại hội trước, đây là bước tiến lớn trong tư duy phát triển văn hóa: văn hóa không chỉ là lĩnh vực đầu tư của Nhà nước, mà còn một khu vực kinh tế sáng tạo, có khả năng đóng góp trực tiếp cho GDP, tạo việc làm và thúc đẩy tăng trưởng bền vững.

Coi công trình văn hóa là một "hệ sinh thái vận hành"

Trung tâm hội chợ Triển lãm Quốc gia có tổng diện tích hơn 900.000m², thuộc top 10 trung tâm triển lãm lớn nhất thế giới.

Thêm một nội dung khác đáng chú ý, Dự thảo nhấn mạnh việc xây dựng các công trình văn hóa, thể thao quy mô tầm khu vực và thế giới. Về vấn đề này, theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn đây là một dấu hiệu rất rõ cho thấy Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV đang đặt văn hóa vào đúng vị trí của nó: vừa là nền tảng, vừa là sức mạnh mềm, vừa là năng lực cạnh tranh quốc gia.

Bởi trong thời đại hiện nay, một công trình văn hóa lớn không chỉ là một kiến trúc đẹp hay một không gian sinh hoạt nghệ thuật, mà còn là "tuyên ngôn" về bản sắc, về khát vọng phát triển, về đẳng cấp hội nhập.

Những nhà hát lớn, bảo tàng quốc gia, trung tâm triển lãm, quảng trường văn hóa, không gian sáng tạo… nếu được thiết kế đúng tầm sẽ trở thành những "địa chỉ biểu tượng", giúp đất nước có thêm "ngôn ngữ thị giác" để kể câu chuyện Việt Nam ra thế giới.

Tuy nhiên, theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, điều cốt lõi là công trình văn hóa không thể chỉ dừng ở tính biểu tượng. Muốn phát huy hiệu quả xã hội và kinh tế, thì công trình ấy phải trở thành một phần sống động của đời sống, chứ không phải "một khối bê tông nằm im".

Để làm được điều này, ông Sơn cho rằng cần ít nhất 3 điều kiện. Đó là, phải coi công trình văn hóa là một "hệ sinh thái vận hành" gồm chương trình biểu diễn, giáo dục, trải nghiệm cộng đồng, kết nối du lịch và sản xuất nội dung chứ không phải chỉ là công trình xây dựng.

Cùng với đó, cơ chế quản trị cần hiện đại, minh bạch, chuyên nghiệp, có thể áp dụng mô hình PPP, đặt hàng dịch vụ, thuê quản lý quốc tế hoặc quản lý theo mô hình hội đồng văn hóa để bảo đảm công trình luôn sáng đèn, luôn có hoạt động, có người đến.

Đồng thời, phải gắn công trình với chiến lược thương hiệu quốc gia và kinh tế sáng tạo: mỗi công trình phải kể một câu chuyện, tạo một "điểm đến", mở ra chuỗi giá trị dịch vụ.

"Khi đó, công trình văn hóa không chỉ nâng tầm vị thế quốc gia, mà còn tạo ra việc làm, dòng khách du lịch, thị trường sáng tạo và quan trọng hơn cả: nuôi dưỡng niềm tự hào và bản lĩnh của con người Việt Nam", ông Sơn chia sẻ.

Quần thể danh thắng Tràng An là một trong những điểm đến thu hút du khách trong và ngoài nước khi đến với tỉnh Ninh Bình. Điểm đến này đã được UNESCO công nhận là di sản kép về thiên nhiên và văn hóa.

Về việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa gắn với phát triển kinh tế di sản, ông Bùi Hoài Sơn đánh giá rất cao định hướng này. Theo ông, đây là tư duy tiến bộ, hiện đại, phù hợp với xu thế quốc tế, bởi trên thực tế di sản không phải là "cái để cất giữ", mà là nguồn lực để phát triển, miễn là phát triển đúng cách, có giới hạn, có đạo đức và có trách nhiệm.

Để giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn nguyên trạng và khai thác kinh tế, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng cần nhất là tư duy "quản trị di sản" thay vì "quản lý hành chính di sản". Di sản có sức chịu tải, vậy phải có hệ thống đánh giá sức chịu tải và quy hoạch không gian di sản rõ ràng gồm: vùng bảo vệ nghiêm ngặt, vùng đệm và vùng phát triển dịch vụ.

Đồng thời, phát triển kinh tế di sản không thể chỉ dựa vào bán vé hay dịch vụ đơn giản, phải chuyển sang tạo giá trị bằng trải nghiệm, bằng sản phẩm văn hóa sáng tạo, bằng công nghệ số, bằng giáo dục di sản, bằng những tour kể chuyện, những bảo tàng sống, những không gian trình diễn gắn với cộng đồng.

Đặc biệt, phải đặt cộng đồng ở trung tâm, theo đó, người dân không chỉ là "người sống cạnh di sản", mà là chủ thể của di sản. Lợi ích kinh tế từ di sản phải quay trở lại nuôi dưỡng cộng đồng, nuôi dưỡng nghệ nhân, tu bổ di tích, và tạo sinh kế bền vững.

"Khi đó, di sản sẽ không chỉ được bảo tồn nguyên trạng, mà còn được "bảo tồn bằng sự sống", tức là bảo tồn trong sự vận động của đời sống hiện đại, để di sản tiếp tục là linh hồn của dân tộc và là nguồn lực phát triển lâu dài", ông Sơn nhấn mạnh.

Quốc Tiệp