Hướng tới tố tụng trọng tài hiện đại, hiệu quả

Ngày 25/5, tại Hà Nội, Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp với Hội Luật gia Việt Nam tổ chức khai mạc Tuần lễ Trọng tài & Hòa giải Việt Nam 2026 và Lễ ra mắt Quy tắc Tố tụng Trọng tài VIAC 2026.

Một trong những nội dung trọng tâm của chương trình là phần giới thiệu Quy tắc Tố tụng Trọng tài VIAC 2026 với chủ đề "Quy tắc Trọng tài VIAC mới: Những điểm đổi mới và ý nghĩa thực tiễn" do ông Vũ Ánh Dương - Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng Thư ký VIAC trình bày. 

Bộ Quy tắc mới được kỳ vọng tạo bước phát triển mới cho tố tụng trọng tài tại Việt Nam theo hướng hiện đại, linh hoạt và phù hợp hơn với thực tiễn quốc tế.

Theo ông Dương, việc xây dựng Quy tắc Tố tụng Trọng tài VIAC 2026 là kết quả của quá trình tổng kết thực tiễn áp dụng Quy tắc 2017, đồng thời tham khảo xu hướng phát triển của trọng tài quốc tế và ý kiến từ giới trọng tài viên, hòa giải viên, luật sư, chuyên gia trong nước và quốc tế.

Sự kiện do Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp với Hội Luật gia Việt Nam tổ chức, quy tụ đông đảo chuyên gia, luật sư, doanh nghiệp và tổ chức trọng tài trong nước, quốc tế nhằm thúc đẩy phát triển các phương thức giải quyết tranh chấp hiện đại.

Ông cho biết bộ quy tắc mới không chỉ là sự điều chỉnh về kỹ thuật tố tụng mà còn phản ánh xu hướng phát triển của trọng tài thương mại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập sâu rộng.

Theo đại diện VIAC, Việt Nam hiện là một trong những nền kinh tế năng động của khu vực châu Á - Thái Bình Dương, với hoạt động đầu tư, thương mại trong nước và xuyên biên giới ngày càng gia tăng. Điều này kéo theo nhu cầu lớn về cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả, đáp ứng kỳ vọng của cộng đồng doanh nghiệp trong và ngoài nước.

Trong khi đó, các dạng tranh chấp đa bên, tranh chấp chuỗi, tranh chấp phát sinh từ nhiều hợp đồng đang ngày càng phổ biến trên thế giới. Xu hướng chuyển đổi số và số hóa tố tụng trọng tài cũng trở thành yêu cầu tất yếu đối với các trung tâm trọng tài hiện đại.

Ông Vũ Ánh Dương - Phó Chủ tịch thường trực kiêm Tổng Thư ký VIAC.

Ông Dương cho rằng trọng tài Việt Nam không chỉ giải quyết tranh chấp trong nước mà còn ngày càng tham gia xử lý các tranh chấp có yếu tố nước ngoài. Vì vậy, thủ tục tố tụng trọng tài cần tiệm cận các chuẩn mực quốc tế nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của các tổ chức trọng tài Việt Nam trong khu vực.

Theo ông, doanh nghiệp hiện không chỉ quan tâm đến chất lượng giải quyết tranh chấp mà còn chú trọng "trải nghiệm tố tụng", với yêu cầu thủ tục phải nhanh hơn, minh bạch hơn và tiết kiệm chi phí hơn.

Đẩy mạnh chuyển đổi số, bổ sung cơ chế xử lý tranh chấp đa bên 

Đại diện VIAC cho biết Quy tắc Tố tụng Trọng tài 2026 được xây dựng trên ba định hướng chính gồm: Bám sát xu hướng phát triển của trọng tài quốc tế; nâng cao hiệu quả tố tụng về thời gian, chi phí và trải nghiệm; đồng thời thúc đẩy chuyển đổi số trong hoạt động trọng tài.

Bộ quy tắc mới cũng tiếp tục bảo đảm các nguyên tắc cốt lõi của trọng tài thương mại quốc tế như: Tôn trọng quyền tự do thỏa thuận của các bên; bảo đảm tính độc lập, khách quan của trọng tài viên; và bảo đảm tố tụng công bằng, bình đẳng giữa các bên tranh chấp.

Theo ông Dương, trong quá trình xây dựng quy tắc, VIAC tham khảo Luật Trọng tài thương mại Việt Nam, các nghị quyết hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán TAND tối cao, đồng thời nghiên cứu thực tiễn và các quy tắc của nhiều trung tâm trọng tài quốc tế hàng đầu.

Quy tắc Tố tụng Trọng tài VIAC 2026 gồm 45 Điều, 3 Chương và 3 Phụ lục, tăng đáng kể so với 38 Điều của Quy tắc 2017.

Quy tắc Tố tụng Trọng tài VIAC 2026 gồm 45 Điều, tăng thêm 7 Điều của Quy tắc 2017.

Một trong những điểm mới nổi bật là việc chính thức hóa nền tảng nộp đơn trực tuyến VIAC eCase. Nền tảng này cho phép nộp đơn điện tử, quản lý hồ sơ số, trao đổi tài liệu trực tuyến và theo dõi tiến trình giải quyết tranh chấp trên môi trường số.

Theo VIAC, đây được xem là bước tiến quan trọng trong chuyển đổi số của hoạt động trọng tài, góp phần tiết kiệm thời gian, chi phí và nâng cao hiệu quả xử lý vụ việc.

Bên cạnh đó, quy tắc mới cũng mở rộng khả năng tổ chức các phiên họp, phiên điều trần trực tuyến. Điều này đặc biệt hữu ích đối với các tranh chấp có yếu tố nước ngoài khi các bên có thể tham gia tố tụng từ nhiều quốc gia khác nhau mà vẫn bảo đảm đầy đủ quyền và thủ tục tố tụng.

Một điểm đáng chú ý khác của Quy tắc 2026 là việc bổ sung và cụ thể hóa cơ chế xử lý tranh chấp phát sinh từ nhiều hợp đồng, tranh chấp nhiều bên và cơ chế gộp vụ tranh chấp.

Ông Vũ Ánh Dương cho hay, Quy tắc 2017 trước đây mới chỉ quy định khái quát về việc giải quyết tranh chấp từ nhiều hợp đồng trong cùng một vụ việc. Quy tắc mới đã bổ sung các tiêu chí cụ thể hơn như các hợp đồng phải phát sinh từ cùng một chuỗi giao dịch hoặc có sự tương thích về thỏa thuận trọng tài.

Ngoài ra, Quy tắc 2026 lần đầu tiên bổ sung cơ chế "gộp vụ tranh chấp" và "bổ sung bên tranh chấp". Đây là các cơ chế phổ biến trong trọng tài quốc tế hiện đại nhằm xử lý hiệu quả các tranh chấp đa tầng, đa bên.

Đại diện VIAC ví dụ về các tranh chấp trong chuỗi dự án xây dựng giữa chủ đầu tư, nhà thầu chính, nhà thầu phụ và nhà cung cấp vật tư. Nếu giải quyết theo thủ tục thông thường, có thể phát sinh nhiều vụ tranh chấp độc lập với nhiều hội đồng trọng tài khác nhau, dẫn tới kéo dài thời gian, tăng chi phí và nguy cơ xuất hiện các phán quyết mâu thuẫn.

Trong khi đó, cơ chế gộp vụ tranh chấp cho phép đưa các bên liên quan vào cùng một vụ việc để giải quyết tổng thể, từ đó bảo đảm tính thống nhất của phán quyết và nâng cao hiệu quả tố tụng.

Tuy nhiên, ông Dương cũng lưu ý việc áp dụng cơ chế này đòi hỏi các thỏa thuận trọng tài phải có tính tương thích, như thống nhất về số lượng trọng tài viên, luật áp dụng, ngôn ngữ tố tụng và các điều khoản liên quan.

Theo đại diện VIAC, đây là nhóm quy định mới thể hiện rõ xu hướng hội nhập của trọng tài Việt Nam với thực tiễn quốc tế, đồng thời góp phần nâng cao khả năng xử lý các tranh chấp phức tạp, xuyên biên giới trong thời gian tới.

Đặng Thủy