Khi mức sinh xuống dưới mức thay thế

Hội Luật gia thành phố Đà Nẵng vừa phối hợp UBND phường An Hải tổ chức hội nghị tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2026 cho cán bộ hội phụ nữ và cộng tác viên dân số trên địa bàn.

Ông Nguyễn Bá Sơn, Chủ tịch Hội Luật gia thành phố Đà Nẵng, trao đổi về ý nghĩa của việc đưa kiến thức pháp luật đến gần hơn với người dân từ cơ sở.

Ông Nguyễn Bá Sơn, Chủ tịch Hội Luật gia thành phố Đà Nẵng, cho rằng cán bộ hội phụ nữ và cộng tác viên dân số là lực lượng gần dân, thường xuyên tiếp nhận những câu chuyện liên quan đến sinh con, hôn nhân, gia đình. 

Vì vậy, việc phổ biến pháp luật không nên dừng ở truyền đạt điều khoản mà cần giúp lực lượng cơ sở hiểu đúng, biết giải thích và hướng dẫn người dân xử lý những tình huống phát sinh trong đời sống.

TS. Phan Thị Nhật Tài, Trưởng ngành Giáo dục công dân và Pháp luật, Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng, giới thiệu những điểm đáng chú ý của Luật Dân số 2025.

Tại hội nghị, TS. Phan Thị Nhật Tài, Trưởng ngành Giáo dục công dân và Pháp luật, Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng, giới thiệu những nội dung đáng chú ý của Luật Dân số 2025.

Theo bà Tài, dân số trung bình Việt Nam năm 2025 ước khoảng 102,3 triệu người. Tổng tỷ suất sinh đạt 1,93 con/phụ nữ, thấp hơn mức sinh thay thế 2,1 con/phụ nữ. Trong khi đó, tỷ số giới tính khi sinh ở mức 109 bé trai/100 bé gái, cao hơn ngưỡng cân bằng 104-106 bé trai/100 bé gái.

Theo bà Tài, những con số này cho thấy công tác dân số hiện không còn đơn thuần là câu chuyện kế hoạch hóa gia đình. Việt Nam đồng thời đối mặt mức sinh thấp, già hóa dân số nhanh, mất cân bằng giới tính khi sinh và chênh lệch về chất lượng dân số giữa các vùng.

Luật Dân số 2025 vì vậy đặt trọng tâm vào quyền chủ động, tự nguyện và trách nhiệm của mỗi cá nhân, cặp vợ chồng, gia đình trong thực hiện công tác dân số.

Những tình huống pháp lý gần gũi trong đời sống giúp các quy định về hôn nhân và gia đình trở nên dễ hiểu, dễ áp dụng hơn.

Luật nghiêm cấm lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức; cấm cưỡng bức, ép buộc sinh con hoặc không sinh con. Đồng thời, một số chính sách hỗ trợ được đặt ra nhằm duy trì mức sinh thay thế, trong đó có hỗ trợ phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi và các biện pháp hỗ trợ tại địa phương có mức sinh thấp.

Một nội dung khác được nhấn mạnh là chăm sóc sức khỏe trước kết hôn, sàng lọc trước sinh, sơ sinh, dự phòng và điều trị vô sinh. Theo bà Tài, nâng cao chất lượng dân số cần bắt đầu từ trước khi một đứa trẻ được sinh ra.

Cùng với đó, Luật Dân số đặt yêu cầu thích ứng với quá trình già hóa thông qua phát triển các dịch vụ chăm sóc người cao tuổi, chuyên khoa lão khoa và khuyến khích mỗi người chủ động chuẩn bị cho tuổi già từ sớm.

Kết hôn không chỉ là tổ chức đám cưới

Từ câu chuyện dân số, ThS., luật sư Nguyễn Thị Hường, Công ty Luật Tiếng Dân, đã chia sẻ nhiều tình huống thực tế liên quan đến Luật Hôn nhân và Gia đình.

Theo bà Hường, dân số và hôn nhân - gia đình có mối quan hệ mật thiết. Các quy định về độ tuổi kết hôn, bình đẳng giữa vợ và chồng, chăm sóc trẻ em hay xây dựng gia đình bền vững đều tác động trực tiếp đến chất lượng dân số.

ThS., luật sư Nguyễn Thị Hường, Công ty Luật Tiếng Dân. trao đổi các tình huống thực tế liên quan đến kết hôn, ly hôn và tài sản vợ chồng.

Một trong những nội dung người dân dễ nhầm là độ tuổi kết hôn. Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 quy định nam phải từ đủ 20 tuổi, nữ từ đủ 18 tuổi trở lên mới đáp ứng điều kiện về tuổi.

Tuy nhiên, đủ tuổi chưa có nghĩa là đương nhiên được kết hôn. Việc kết hôn phải do nam, nữ tự nguyện quyết định, các bên không thuộc trường hợp mất năng lực hành vi dân sự và không nằm trong những trường hợp pháp luật cấm.

Từ tình huống người đến đăng ký kết hôn có biểu hiện khó khăn trong giao tiếp, bà Hường lưu ý cán bộ hộ tịch không thể chỉ dựa vào biểu hiện bên ngoài để kết luận một người mất năng lực hành vi dân sự.

Hội nghị tuyên truyền, phổ biến pháp luật tại phường An Hải nhận được sự quan tâm của nhiều cán bộ, người dân, trong đó có đông người trẻ tham dự, trao đổi các vấn đề về dân số, hôn nhân và gia đình.

Theo quy định, việc tuyên bố một người mất năng lực hành vi dân sự thuộc thẩm quyền của tòa án, trên cơ sở căn cứ và kết luận chuyên môn theo pháp luật.

Một tình huống khác được nhiều người quan tâm là hai người cùng giới tổ chức đám cưới có vi phạm pháp luật hay không.

Bà Hường phân tích pháp luật hiện nay không cấm hai người cùng giới tổ chức đám cưới, nhưng Nhà nước không thừa nhận hôn nhân giữa những người cùng giới.

Theo bà, "đám cưới" là nghi thức, phong tục xã hội, còn để quan hệ vợ chồng được pháp luật công nhận, việc kết hôn phải đáp ứng đầy đủ điều kiện và được đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Sự khác biệt này đặc biệt quan trọng khi phát sinh tranh chấp tài sản. Nếu quan hệ không được pháp luật công nhận là hôn nhân, việc giải quyết tài sản không áp dụng như tài sản chung của vợ chồng mà phải căn cứ quy định pháp luật dân sự và công sức đóng góp của từng người.

Hội nghị góp phần đưa các quy định pháp luật về dân số, hôn nhân và gia đình vào đời sống bằng những tình huống cụ thể, sát thực tế.

Từ thực tiễn hành nghề, bà Hường cho rằng các vụ việc liên quan hôn nhân và gia đình ngày càng phức tạp, nhất là ly hôn, quyền nuôi con và phân chia tài sản. 

Những đổ vỡ trong gia đình cũng có thể tác động trực tiếp đến trẻ em khi các em thiếu sự quan tâm, chăm sóc hoặc phải sống trong môi trường nhiều mâu thuẫn. Vì vậy, vai trò hòa giải ở cơ sở, tư vấn và hỗ trợ gia đình cần được phát huy ngay từ khi mâu thuẫn mới phát sinh.

Theo ông Nguyễn Bá Sơn, việc đưa những tình huống cụ thể vào tuyên truyền giúp cán bộ hội phụ nữ và cộng tác viên dân số không chỉ nhớ quy định mà còn biết cách vận dụng. 

Khi lực lượng gần dân hiểu luật, những vướng mắc về sinh con, kết hôn, gia đình có thể được giải thích, hướng dẫn ngay từ cơ sở, trước khi trở thành tranh chấp phức tạp.

Duy Cường